Όμιλος UNESCO Ιστορίας Τέχνης και Θεάτρου

RESEARCH
Education Center and Social Support for People with Disabilities
KEKYKAMEA N.ILIAS, GREECE

Περίληψη
Το Κ.Ε.Κ.Υ.Κ.ΑΜΕΑ ΗΛΕΙΑΣ (Κέντρο Εκπαίδευσης Κοινωνικής Υποστήριξης & Κατάρτισης Ατόμων με Αναπηρία) στο πλαίσιο της λειτουργίας του Τμήματος Κοινωνικής και Ψυχολογικής Υποστήριξης και Φροντίδας και Λειτουργικής Αποκατάστασης υλοποιεί Εργαστήριο δραματοθεραπείας, Ομάδα φωτογραφίας, Εργαστήριο θεραπευτικής ζωγραφικής, Εργαστήριο μουσικοθεραπείας και Εργαστήριο κεραμικής τέχνης.

Πιο συγκεκριμένα σε ότι αφορά το ψυχόδραμα στην Ελλάδα μπορούμε επιλεκτικά να αναφέρουμε τους παρακάτω οργανισμούς ή φορείς: Τα Ελληνικά Πανεπιστήμια, τα οποία στα τμήματα θεάτρου περιλαμβάνουν θεατρικά εργαστήρια, Τις Ανώτερες σχολές δραματικής τέχνης στις οποίες διδάσκεται στους σπουδαστές η τέχνη της δραματοθεραπείας και του ψυχοδράματος, Την Ελληνική Εταιρία Ψυχοδράματος, η οποία ιδρύθηκε το 2004 , Το Ινστιτούτο Ψυχοδράματος Αθηνών το οποίο ιδρύθηκε τον Απρίλιο του 2008, Την αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία «ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑ».

Άλλα Κέντρα, όπως το Κέντρο ψυχοδράματος και ομαδικής ψυχοθεραπείας, αλλά και Εταιρείες, όπως η Ελληνική Εταιρεία ομαδικής ανάλυσης και ψυχοθεραπείας, υλοποιούν σε τακτική βάση εργαστήρια ψυχοδράματος και μουσικοθεραπείας. Οι θεραπείες μέσω του ψυχοδράματος εφαρμόζονται κυρίως από ψυχίατρους, ψυχοθεραπευτές, ψυχολόγους, εκπαιδευτικούς και ειδικούς στη θεραπεία μέσω τέχνης. Το ψυχόδραμα εφαρμόζεται σχεδόν πάντα σε ομάδες οι οποίες μπορεί να έχουν κοινά στοιχεία , μπορεί όμως και όχι και εφαρμόζεται σύμφωνα με το μοντέλο MORENO.

Τα βασικά στοιχεία τα οποία αξιοποιούνται σε όλες τις ομάδες που ασχολούνται με το ψυχόδραμα στην Ελλάδα είναι η σκηνή στην οποία θα διαδραματιστεί η ιστορία και την οποία έχει φροντίσει ο ειδικός, ο πρωταγωνιστής της ιστορίας, ο οποίος φέρνει στην ομάδα, η οποία βρίσκεται πάντα σε κυκλική διάταξη, ένα δικό του, πραγματικό πρόβλημα προς ανάλυση, ο ειδικός στο ψυχόδραμα, ο οποίος όχι μόνο σκηνοθετεί αλλά ταυτόχρονα καθοδηγεί τη δράση, οι δευτεραγωνιστές, στους οποίους ο ειδικός δίνει ρόλους να ενσαρκώσουν και παρεμβαίνουν ενεργητικά στην εξέλιξη της ιστορίας και τέλος το κοινό, το οποίο αποτελούν τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας, οι οποίοι έχουν ρόλο παρατηρητή αλλά στην ανάλυση της ιστορίας που διαδραματίστηκε μπορούν να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις τους.

Οι κυριότερες πρακτικές που αφορούν στη μεθοδολογία που ακολουθείται είναι η προσωπική Εμφάνιση , ο μονόλογος, η αντιστροφή ρόλων, ο καθρέφτης
Πρακτικές και τεχνικές που συνδέονται με την τέχνη και το ψυχόδραμα στον Ελλαδικό χώρο :
Πιλοτική εφαρμογή προγράμματος θεραπευτικής ζωγραφικής στο πλαίσιο της λειτουργίας των προγραμμάτων ψυχολογικής υποστήριξης κρατουμένων των καταστημάτων κράτησης ενηλίκων και ανηλίκων.
Εφαρμογή προγράμματος ψυχοδράματος στο πλαίσιο της λειτουργίας των προγραμμάτων απεξάρτησης και επανένταξης ενηλίκων ή ανηλίκων που κάνουν περιστασιακή ή προβληματική χρήση ουσιών.
Εφαρμογή προγράμματος ψυχοδράματος και χοροδράματος στο πλαίσιο της λειτουργίας των εκπαιδευτικών κέντρων για άτομα με αναπηρία και πιο συγκεκριμένα σε σχολεία για άτομα με αναπηρία.
Εφαρμογή προγράμματος ψυχοδράματος στο πλαίσιο της υποστήριξης ατόμων της τρίτης ηλικίας από το Δήμο Κορυδαλλού.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο: OUR EXPERIENCE IN THE FIELD OF ART THERAPY

Το Κ.Ε.Κ.Υ.Κ.ΑΜΕΑ ΗΛΕΙΑΣ (Κέντρο Εκπαίδευσης Κοινωνικής Υποστήριξης & Κατάρτισης Ατόμων με Αναπηρία) αποτελεί Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου το οποίο υπάγεται στο Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης.
Το Κ.Ε.Κ.Υ.Κ.ΑMEΑ ΗΛΕΙΑΣ συστήθηκε και λειτουργεί βάσει του άρθρου 13 του Ν. 2646/1998 «Ανάπτυξη του Εθνικού Συστήματος Κοινωνικής Φροντίδας και άλλες διατάξεις».
Σκοπός του Κ.Ε.Κ.Υ.Κ.ΑMEΑ είναι η πρώιμη διάγνωση, η συμβουλευτική στήριξη, η ενημέρωση των Ατόμων με Ειδικές ανάγκες και των οικογενειών τους, η παραπομπή σε εξειδικευμένες υπηρεσίες νοσηλείας και αποκατάστασης, η προεπαγγελματική και επαγγελματική κατάρτιση των Ατόμων με Αναπηρία, η λειτουργική τους αποκατάσταση, η υποστήριξη για ένταξή τους στον κοινωνικό ιστό, η συνεργασία με τις υπηρεσίες κοινωνικής φροντίδας σε τοπικό επίπεδο για το συντονισμό της Δράσης τους.
Ένα από τα πέντε τμήματα του ΚΕΚΥΚΑΜΕΑ είναι το Τμήμα Κοινωνικής και Ψυχολογικής Υποστήριξης και Φροντίδας και Λειτουργικής Αποκατάστασης και ένας από τους βασικούς στόχους του Τμήματος είναι η κοινωνική και ψυχολογική στήριξη των ατόμων με αναπηρία και η ανάπτυξη πολιτιστικών δραστηριοτήτων.

Στο πλαίσιο της λειτουργίας του τμήματος έχουν στο παρελθόν υλοποιηθεί ή εξακολουθούν τα υλοποιούνται τα παρακάτω προγράμματα:
Εργαστήριο δραματοθεραπείας, διάρκειας ενός έτους, το οποίο χρηματοδοτείται από τη Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς. Στην ομάδα αυτή συμμετέχουν νέοι κυρίως με νοητική στέρηση ηλικίας από 15 ετών έως 35 ετών και υλοποιούν συνεδρίες σε εβδομαδιαία βάση με στόχο την έκφραση συναισθημάτων αξιοποιώντας ρόλους, φαντασία, συγγραφή ιστοριών.
Ομάδα φωτογραφίας διάρκειας δύο ετών, η οποία εντάχθηκε στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα « ΝΕΟΛΑΙΑ» της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς και συνέχισε να χρηματοδοτείται από το 3ο Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης. Στην ομάδα αυτή συμμετέχουν νέοι κυρίως με νοητική στέρηση ηλικίας από 15 ετών έως 35 ετών και υλοποιούν συνεδρίες σε εβδομαδιαία βάση με στόχο την ομαδική συνεργασία και τη βελτίωση της επικοινωνίας . Στο πλαίσιο της λειτουργίας της ομάδας, οι νέοι συμμετείχαν στο 10 Διεθνές Πανόραμα Ανεξαρτήτων Δημιουργών Φιλμ και Βίντεο με το φωτογραφικό βίντεο της ομάδας φωτογραφίας «ΜΙΑ ΒΟΛΤΑ ΜΕ ΤΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣ» το οποίο δημιουργήθηκε με τη στήριξη και τη συνεργασία του εκπαιδευτή της ομάδας.

Εργαστήριο θεραπευτικής ζωγραφικής διάρκειας ενός έτους, το οποίο χρηματοδοτείται από το 3ο Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης. Στην ομάδα αυτή συμμετέχουν νέοι κυρίως με νοητική στέρηση ηλικίας από 15 ετών έως 35 ετών και υλοποιούν συνεδρίες σε εβδομαδιαία βάση με στόχο την έκφραση συναισθημάτων αξιοποιώντας ερεθίσματα που αντλούν από έργα ζωγραφικής.

Εργαστήριο μουσικοθεραπείας διάρκειας ενός έτους, το οποίο χρηματοδοτείται από το 3ο Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης. Στην ομάδα αυτή συμμετέχουν νέοι κυρίως με νοητική στέρηση ηλικίας από 15 ετών έως 35 ετών και υλοποιούν συνεδρίες σε εβδομαδιαία βάση με στόχο την έκφραση συναισθημάτων αξιοποιώντας ερεθίσματα που αντλούν από τα μουσικά ακούσματα αλλά και την πρώιμη επαφή με την παραγωγή μουσικών ήχων.

Εργαστήριο κεραμικής τέχνης διάρκειας ενός έτους, το οποίο χρηματοδοτείται από το 3ο Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης. Στην ομάδα αυτή συμμετέχουν νέοι κυρίως με νοητική στέρηση ηλικίας από 15 ετών έως 35 ετών και υλοποιούν συνεδρίες σε εβδομαδιαία βάση με στόχο την έκφραση συναισθημάτων, την ομαδική συνεργασία και τη βελτίωση της επικοινωνίας .

Σε όλα τα παραπάνω εργαστήρια συμμετέχουν μέχρι 12 νέοι έτσι ώστε να υπάρχει χώρος και χρόνος για όλους να εκφραστούν και να επεξεργαστούν τα συναισθήματα που προκύπτουν , ενώ σε κάποια από τα εργαστήρια οι ομάδες είναι μικτές, δηλαδή συμμετέχουν και άτομα χωρίς αναπηρία έχοντας το ρόλο να διευκολύνουν τη διαδικασία. Σε όλα τα παραπάνω εργαστήρια συμμετέχουν εκτός από τον ειδικό εφαρμογής και εργαζόμενοι του ΚΕΚΥΚΑΜΕΑ από το χώρο των κοινωνικών επιστημών ώστε να λειτουργούν υποστηρικτικά στον ειδικό και να μπορούν να παρέμβουν σε περιπτώσεις που αυτό κριθεί σκόπιμο.
Πριν από την υλοποίηση των παραπάνω ομάδων και εργαστηρίων το ΚΕΚΥΚΑΜΕΑ Ηλείας δεν είχε καμία εμπειρία ή εφαρμογή τεχνικών που να συνδέονται με τη θεραπεία μέσω της τέχνης και πιο συγκεκριμένα με θεραπείες που αξιοποιούσαν το ψυχόδραμα. Με το πέρασμα των χρόνων φάνηκε όμως, ότι οι παραδοσιακές θεραπείες που αφορούν κυρίως στη λειτουργική αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία, δεν επαρκούν ώστε το άτομο με αναπηρία να απολαμβάνει το ανώτατο δυνατό επίπεδο παροχής υπηρεσιών φροντίδας και κοινωνικής ένταξης. Αυτή η διαπίστωση ήταν αρκετή ώστε ο φορέας να αναζητήσει νέες εναλλακτικές μεθόδους αποκατάστασης των ατόμων με αναπηρία και ιδιαίτερα όσες αφορούν την ψυχολογική και κοινωνική υποστήριξη και φροντίδα. Με δεδομένο ότι υπάρχουν εργαζόμενοι στο ΚΕΚΥΚΑΜΕΑ οι οποίοι είχαν μικρή εμπειρία στα προγράμματα ψυχοκοινωνικής υποστήριξης που αξιοποιούν την τέχνη στη θεραπεία αλλά και δυνατότητα να διερευνήσουν και εφαρμόσουν τέτοιου είδους προγράμματα θεραπείας μέσω της τέχνης, το ΚΕΚΥΚΑΜΕΑ Ηλείας ξεκίνησε το 2007, με το εργαστήρι φωτογραφίας την ψυχοκοινωνική στήριξη των ατόμων με αναπηρία μέσω της τέχνης.
Στο διάστημα αυτό έχει φανεί ότι τα προγράμματα αυτά είναι τα προγράμματα με τη μεγαλύτερη ζήτηση από τους νέους με αναπηρία και αυτό γιατί δύνεται η δυνατότητα στους συμμετέχοντες από τη μία πλευρά να ενισχύσουν δεξιότητες όπως η αυτοεκτίμηση, η διαπροσωπική επικοινωνία, η έκφραση συναισθημάτων, η επίλυση συγκρούσεων, η αυτογνωσία και από την άλλη πλευρά να διαπραγματευτούν θέματα που τους απασχολούν έντονα όπως η σεξουαλικότητα και η γενικότερη σχέση με το άλλο φύλο μέσα σε προστατευμένο πλαίσιο και περιβάλλον.

Κεφάλαιο 2ο: THE INSTITUTIONAL CONTEXT IN GREECE
Η Ελλάδα, όπως είναι γνωστό σε όλους, είναι η χώρα που έχει συνδεθεί άμεσα με τις έννοιες της θεραπείας μέσω της τέχνης και ιδιαίτερα της τέχνης που σχετίζεται με το θέατρο. Η λέξη ψυχόδραμα είναι σύνθετη λέξη αποτελούμενη από τη λέξη «ψυχή» και τη λέξη «δράμα» και ως ένα βαθμό έχει ρίζες από την Αρχαία Ελλάδα με την άνθιση της αρχαίας τραγωδίας, η οποία είναι συσχετισμένη με τη δραματοθεραπεία. Στα έργα των Ελλήνων τραγωδών αναλύονται εσωτερικές συγκρούσεις, συναισθήματα και αδυναμίες μέσα από τους ρόλους που καλούνται να παίξουν οι ηθοποιοί με απώτερο πάντα σκοπό τη λύτρωση και κατ΄ επέκταση τη θεραπεία.
Παρόλο που η θεραπεία μέσω της τέχνης και ειδικότερα η δραματοθεραπεία πρωτοεμφανίστηκε στην Αρχαία Ελλάδα, ταξίδεψε στη συνέχεια σε όλο τον κόσμο για να επιστρέψει πάλι πίσω εμπλουτισμένη με επιστημονική μεθοδολογία η οποία αναπτύχτηκε από το Institute Dramatherapy of London.
Η κοινωνιομετρία, το κοινωνιόγραμμα, και το παιχνίδι των ρόλων (role playing) έχουν ευρεία πρακτική εφαρμογή στην κατανόηση και επίλυση προβλημάτων διαπροσωπικών σχέσεων σε διάφορους εργασιακούς χώρους όπως: Επιχειρήσεις, Σχολεία, Νοσοκομεία, Κέντρα Αποτοξίνωσης, Φυλακές, κ.α. Αναπτύσσονται προβληματισμοί γύρω από τις έννοιες της «σκηνής», της «ομάδα», του «πρωταγωνιστή», του «βοηθητικού εγώ» και του «σκηνοθέτη». Το ψυχόδραμα είναι ένας αυθεντικός και ζωντανός τρόπος προσέγγισης των προβλημάτων της ζωής.
Όμως, φαίνεται ότι στην Ελλάδα μόλις τα τελευταία χρόνια αξιοποιείται, και μάλιστα με αργούς ρυθμούς, όλη αυτή η κληρονομιά που αφορά στη θεραπεία μέσω της τέχνης και ειδικότερα στο ψυχόδραμα, παρόλο που υπάρχει μεγάλη διαδρομή σε πρακτικές που αφορούν την αξιοποίηση της τέχνης στη θεραπεία. Δυστυχώς η χώρα μας δεν έχει ακόμα θεσμοθετημένο πλαίσιο το οποίο να μπορεί να στηρίζει τις θεραπείες μέσω της τέχνης και ακόμα περισσότερο αυτή του ψυχοδράματος, φαίνεται όμως ότι το μεγάλο ενδιαφέρον που υπάρχει για αυτές και άλλες παρόμοιες πρακτικές, θα οδηγήσουν σιγά-σιγά στην κατεύθυνση δημιουργίας συγκεκριμένων πλαισίων , τα οποία να μπορούν να καλύψουν και θεσμικά , επαρκώς, τις θεραπείες που βασίζονται στην τέχνη.
Αν προσπαθήσουμε να σχεδιάσουμε το χάρτη των φορέων που έχουν σαφή προσανατολισμό σε εφαρμογή ή εκπαίδευση στο ψυχόδραμα , τότε θα διαπιστώσουμε ότι ο χάρτης αυτός είναι ελλιπής και χρειάζονται πολλά χρόνια και πολύ ακόμα εμπειρία ώστε στη χώρα μας να μπορούμε να μιλάμε για πρακτικές θεραπείας που στηρίζονται στο ψυχόδραμα ή γενικότερα στη θεραπεία μέσω της τέχνης .
Πιο συγκεκριμένα σε ότι αφορά το ψυχόδραμα στην Ελλάδα μπορούμε επιλεκτικά να αναφέρουμε τους παρακάτω οργανισμούς ή φορείς:
Τα Ελληνικά Πανεπιστήμια, τα οποία στα τμήματα θεάτρου περιλαμβάνουν θεατρικά εργαστήρια, σεμινάρια και συνεδρίες που εστιάζουν στο ψυχόδραμα και στη σχολή του JACOB MORENO. Ενδεικτικά αναφέρουμε το Τμήμα Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου καθώς και το Τμήμα Θεατρικών σπουδών της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
Τις Ανώτερες σχολές δραματικής τέχνης στις οποίες διδάσκεται στους σπουδαστές η τέχνη της δραματοθεραπείας και του ψυχοδράματος.
Το Ψυχοδραματικό Κέντρο Ανάπτυξης της Προσωπικότητας(ΨΥΚΑΠ) το οποίο είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης Εκπαιδευτικών Οργανισμών Ψυχοδράματος
Την Ελληνική Εταιρία Ψυχοδράματος, η οποία ιδρύθηκε το 2004 από δέκα ψυχοδραματιστές εκπαιδευμένους στη μέθοδο του Moreno σε μια προσπάθεια να διαδοθεί το ψυχόδραμα στην Ελλάδα και να πλαισιωθεί από ειδικούς ψυχικούς υγείας, εκπαιδευτικούς ή και άλλα άτομα τα οποία ενδιαφέρονται να το γνωρίσουν.
Το Ινστιτούτο Ψυχοδράματος Αθηνών το οποίο ιδρύθηκε τον Απρίλιο του 2008.

Την αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία «ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑ».

Παρόλαυτά, με δεδομένο ότι τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερο αναγνωρίζεται, στο πλαίσιο θεραπευτικών πρακτικών, η σημασία της εφαρμογής τεχνικών που αφορούν στην τέχνη, συνεχώς δημιουργούνται κέντρα που εφαρμόζουν τεχνικές ψυχοδράματος μέσα από την οργάνωση σεμιναρίων ώστε να δοθεί η δυνατότητα σε όσους το επιθυμούν, όχι μόνο να το γνωρίσουν γενικά αλλά και να εκπαιδευτούν σε αυτό. Έτσι, Κέντρα, όπως το Κέντρο ψυχοδράματος και ομαδικής ψυχοθεραπείας, αλλά και Εταιρείες, όπως η Ελληνική Εταιρεία ομαδικής ανάλυσης και ψυχοθεραπείας, υλοποιούν σε τακτική βάση εργαστήρια ψυχοδράματος και μουσικοθεραπείας. Από όλα τα παραπάνω γίνεται αντιληπτό ότι σχεδόν σε όλες τις εταιρείες και τα κέντρα ψυχοθεραπείας και μελέτης του ανθρώπου εντάσσονται τα τελευταία χρόνια εργαστήρια και σεμινάρια σχετικά με τη θεραπεία τέχνης, τη δραματοθεραπεία και το ψυχόδραμα.

Κεφάλαιο 3ο: THE STATE OF THE ART IN GREECE

Στην Ελλάδα , όπως προαναφέρθηκε, τα τελευταία χρόνια εφαρμόζονται σιγά αλλά σταθερά, πρακτικές οι οποίες συνδέονται με τη θεραπεία μέσω της τέχνης και με το ψυχόδραμα.
Ιδιαίτερα σε ότι αφορά στο ψυχόδραμα δίνεται έμφαση στην τεχνική που αναπτύχθηκε από τον Εβραίο γιατρό Moreno τη δεκαετία 1920-1930, και ο οποίος στήριξε τον τρόπο θεραπείας του στο αρχαίο ελληνικό θέατρο και στους σωκρατικούς διαλόγους με βασική και γενική αρχή ότι το άτομο ενδιαφέρει περισσότερο από την ομάδα. Αυτό που συμβαίνει στο παρόν διερευνάται και εξηγείται τόσο σε επίπεδο ατόμου όσο και σε επίπεδο ομάδας και η διεργασία της ομάδας βοηθά το κάθε μέλος της ξεχωριστά να αντιμετωπίσει πιο αποτελεσματικά τις προσωπικές του δυσκολίες.
Οι θεραπείες μέσω του ψυχοδράματος εφαρμόζονται κυρίως από ψυχίατρους, ψυχοθεραπευτές, ψυχολόγους, εκπαιδευτικούς και ειδικούς στη θεραπεία μέσω τέχνης, οι οποίοι εστιάζουν στον τρόπο με τον οποίο θα βοηθήσουν το άτομο ή αλλιώς τον πρωταγωνιστή της ιστορίας να αναζητήσει την προσωπική του αλήθεια, να αναπαραστήσει γεγονότα της ζωής του και να οδηγηθεί στην επίλυση προβλημάτων και δυσκολιών. Το ψυχόδραμα είναι το μέσο που χρησιμοποιεί ο ειδικός ως εναλλακτικός τρόπος να επιλυθεί μία κρίση, αξιοποιώντας ταυτόχρονα την ομάδα. Η ομάδα μπορεί, και τις περισσότερες φορές παίρνει ενεργά ρόλο στην εξέλιξη, παρεμβαίνοντας για να δημιουργηθεί μία αλληλεπίδραση η οποία θα βοηθήσει τον πρωταγωνιστή να οδηγηθεί στην επίλυση του προβλήματός του.
Επισημαίνεται εδώ ότι σε όλες τις ομάδες που δουλεύουν το ψυχόδραμα δίνεται έμφαση στην κάθαρση, η οποία αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους της θεραπευτικής διαδικασίας. Για αυτό το λόγο ο ειδικός της ομάδας, όχι μόνο επιλέγει από τα μέλη της ομάδας, ποιοι είναι αυτοί που θα έχουν βοηθητικούς προς τον πρωταγωνιστή ρόλους, αλλά ταυτόχρονα σκηνοθετεί, σχολιάζει, ερμηνεύει την εξέλιξη της ιστορίας.
Το ψυχόδραμα εφαρμόζεται σχεδόν πάντα σε ομάδες οι οποίες μπορεί να έχουν κοινά στοιχεία , μπορεί όμως και όχι. Έτσι μπορεί οι ομάδες αυτές να είναι μέλη μίας ευρύτερης κοινότητας με ένα αίτημα συμμετοχής τους στη διαδικασία αυτή , μπορεί όμως να είναι και ομοιογενείς ομάδες όπως έφηβοι, άτομα με αναπηρία, άτομα τρίτης ηλικίας, κρατούμενοι σε φυλακές, άτομα σε απεξάρτηση από χρήση ουσιών , σύζυγοι κ.τ.λ. Τα μέλη της ομάδων , σύμφωνα και με το μοντέλο MORENO, καλούνται να δραματοποιήσουν ένα δικό τους γεγονός, την προσωπική τους ιστορία, χρησιμοποιώντας κυρίως το παιχνίδι ρόλων και επικεντρώνοντας στο λόγο και όχι σε άλλα βοηθητικά της τέχνης όπως η ζωγραφική.
Τα βασικά στοιχεία τα οποία αξιοποιούνται σε όλες τις ομάδες που ασχολούνται με το ψυχόδραμα στην Ελλάδα είναι τα ακόλουθα:
Η σκηνή στην οποία θα διαδραματιστεί η ιστορία και την οποία έχει φροντίσει ο ειδικός.
Ο πρωταγωνιστής της ιστορίας, ο οποίος φέρνει στην ομάδα, η οποία βρίσκεται πάντα σε κυκλική διάταξη, ένα δικό του, πραγματικό πρόβλημα προς ανάλυση.
Ο ειδικός στο ψυχόδραμα, ο οποίος όχι μόνο σκηνοθετεί αλλά ταυτόχρονα καθοδηγεί τη δράση.
Οι δευτεραγωνιστές, στους οποίους ο ειδικός δίνει ρόλους να ενσαρκώσουν και παρεμβαίνουν ενεργητικά στην εξέλιξη της ιστορίας.
Το κοινό, το οποίο αποτελούν τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας, οι οποίοι έχουν ρόλο παρατηρητή αλλά στην ανάλυση της ιστορίας που διαδραματίστηκε μπορούν να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις τους.
Σε όλες τις εφαρμογές ψυχοδράματος στην Ελλάδα οι κυριότερες πρακτικές που αφορούν στη μεθοδολογία που ακολουθείται είναι:
Η προσωπική Εμφάνιση – Αναπαράσταση μίας κατάστασης , ενός προβλήματος, μίας πραγματικής ιστορίας από ένα μέλος της ομάδας.
Ο μονόλογος- Το μέλος της ομάδας αναπαριστώντας την ιστορία που έχει επιλέξει, μονολογεί, χρωματίζοντας τη φωνή του, εκφράζοντας σκέψεις, πόθους, συναισθήματα.
Η αντιστροφή ρόλων – Το μέλος της ομάδας έχει τη δυνατότητα να παίξει ξανά τη σκηνή που μόλις διαδραματίστηκε, υποδυόμενος άλλους ρόλους με σκοπό να μπει στη θέση και να νιώσει τα συναισθήματα των άλλων προσώπων.
Ο καθρέφτης – Ένας δευτεραγωνιστής αντανακλά την εικόνα του πρωταγωνιστή, έτσι ώστε να τον βοηθήσει να δει ο ίδιος την εικόνα του και τι αυτή προκαλεί στους άλλους.

Στη συνέχεια παρουσιάζονται πρακτικές και τεχνικές που συνδέονται με την τέχνη και το ψυχόδραμα στον Ελλαδικό χώρο με περισσότερες λεπτομέρειες λαμβάνοντας υπόψη ότι η Ελλάδα είναι σε πρώιμο στάδιο σε ότι αφορά τη συστηματική και πλήρη εφαρμογή τέτοιων εφαρμογών.
Πιλοτική εφαρμογή προγράμματος θεραπευτικής ζωγραφικής στο πλαίσιο της λειτουργίας των προγραμμάτων ψυχολογικής υποστήριξης κρατουμένων των καταστημάτων κράτησης ενηλίκων και ανηλίκων. Το πρόγραμμα της θεραπευτικής ζωγραφικής εφαρμόζεται σε επιλεγμένα καταστήματα κράτησης και σε αυτό συμμετέχουν εθελοντικά κρατούμενοι των φυλακών, οι οποίοι έπειτα από αίτηση τους και αξιολόγηση από ψυχολόγο και κοινωνικό λειτουργό των φυλακών παίρνουν μέρος στο πρόγραμμα της θεραπευτικής ζωγραφικής. Ο εκπαιδευτής είναι ειδικός στη θεραπευτική ζωγραφική και δίνοντας ερεθίσματα στους κρατούμενους, είτε από πίνακες είτε από σημαντικά γεγονότα, π.χ. μία πυρκαγιά, ή έναν σεισμό τους ενθαρρύνει να εκφράσουν μέσα από τα χρώματα και τις εικόνες τα συναισθήματα τους. Συνήθως η διαδικασία δεν προχωρά σε ανάλυση των δημιουργιών, δείχνοντας έτσι σεβασμό στην ιδιαίτερη ομάδα, αφού ένας από τους βασικούς στόχους είναι να μπορέσουν να εκφραστούν συναισθήματα και σκέψεις σε ένα τόσο δραματικά περιοριστικό περιβάλλον. Στο εργαστήρι αυτό δεν είναι δυνατό να συμμετέχουν πάνω από τέσσερις κρατούμενοι για να εξασφαλίζονται οι δικλίδες ασφαλείας όλων των εμπλεκομένων. Η διαδικασία αυτή μπορεί να γίνει ατομικά ή ομαδικά ανάλογα με την κρίση του ειδικού για το επίπεδο που έχει φτάσει η ομάδα , ενώ στο τέλος κάθε εργαστηρίου πραγματοποιείται έκθεση, τόσο για να ενθαρρυνθούν και άλλοι κρατούμενοι να συμμετέχουν όσο και να γίνει διάχυση αυτής της δράσης στην ευρύτερη κοινότητα.
Εφαρμογή προγράμματος ψυχοδράματος στο πλαίσιο της λειτουργίας των προγραμμάτων απεξάρτησης και επανένταξης ενηλίκων ή ανηλίκων που κάνουν περιστασιακή ή προβληματική χρήση ουσιών. Το πρόγραμμα του ψυχοδράματος εφαρμόζεται σε αρκετά κέντρα απεξάρτησης όπως στο ΚΕΘΕΑ, στον ΟΚΑΝΑ και στο περίπτερο 18 ΑΝΩ του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής και σε αυτό συμμετέχουν εθελοντικά άτομα τα οποία είναι σε διαδικασία διακοπής της χρήσης ουσιών. Ο εκπαιδευτής είναι ειδικός στο ψυχόδραμα και αξιοποιεί το παίξιμο ρόλων, τη φαντασία, τον αυτοσχεδιασμό, τον αυθορμητισμό, τις αναπαραστάσεις εμπειριών ζωής ώστε ο πρωταγωνιστής να αναπαραστήσει τον εαυτό του, να δραματοποιήσει ένα θέμα που τον απασχολεί και τέλος να ακούσει τις σκέψεις του υποβοηθούμενος από ένα άλλο μέλος της ομάδας. Κύριες τεχνικές είναι ο μονόλογος, η αντιστροφή ρόλων και ο καθρέφτης και βασικός στόχος της κάθε συνεδρίας είναι ο πρωταγωνιστής να αναζητήσει μέσα από άλλους ρόλους, άλλες δυνατότητες και πιθανές εναλλακτικές επιλογές που έχει για κάθε γεγονός που αναπαριστά. Η διάσταση του ψυχοδράματος εδώ είναι θεραπευτική και τα μέλη της ομάδας καλούνται κυρίως να δραματοποιούν πραγματικά γεγονότα της ζωής τους και μάλιστα δυσάρεστα τα οποία είναι πιθανό να αντιμετωπίσουν και στο μέλλον. Στο εργαστήρι αυτό, το οποίο πραγματοποιείται σε εβδομαδιαία βάση και διαρκεί δύο ώρες μπορούν να συμμετέχουν σε κυκλική διάταξη μέχρι δεκαπέντε άτομα, ώστε να είναι δυνατό σχεδόν όλοι να συμμετέχουν στη διαδικασία. Στο εργαστήρι έχει ενεργητικό ρόλο και ειδικός ψυχικής υγείας, ψυχίατρος και ψυχολόγος ώστε να έχει τη δυνατότητα να ανατροφοδοτεί την ομάδα. Στο τέλος κάθε εργαστηρίου πραγματοποιείται παράσταση βασιζόμενη και στο ψυχόδραμα ώστε να ενισχυθούν και οι συμμετέχοντες αλλά και να ενημερωθεί και ευαισθητοποιηθεί η κοινότητα για τα προγράμματα απεξάρτησης.
Εφαρμογή προγράμματος ψυχοδράματος και χοροδράματος στο πλαίσιο της λειτουργίας των εκπαιδευτικών κέντρων για άτομα με αναπηρία και πιο συγκεκριμένα σε σχολεία για άτομα με αναπηρία. Το πρόγραμμα του ψυχοδράματος εφαρμόζεται σε αρκετά κέντρα και σχολεία για άτομα με αναπηρία , και σε αυτό συμμετέχουν εθελοντικά όσοι το επιθυμούν. Ο εκπαιδευτής είναι εκπαιδευμένος στο ψυχόδραμα και αξιοποιεί τη φαντασία, τον αυτοσχεδιασμό και τον αυθορμητισμό για να δώσει στα μέλη της ομάδας τη δυνατότητα να εκφράσουν τα συναισθήματα τους, να συνυπάρξουν περισσότερο έντονα με τα άλλα μέλη της ομάδας και να εκφράσουν σκέψεις που δυσκολεύονται να εκφράσουν σε άλλα περιβάλλοντα, όπως σκέψεις που αφορούν τη σεξουαλικότητα και το άλλο φύλο. Κύριες τεχνικές είναι ο μονόλογος και η αντιστροφή ρόλων και βασικός στόχος της κάθε συνεδρίας είναι ο πρωταγωνιστής να πάρει το χρόνο και το χώρο να μιλήσει για κρυφά συναισθήματα και σκέψεις γνωρίζοντας ότι το περιβάλλον τον προστατεύει. Η διάσταση του ψυχοδράματος είναι και εδώ θεραπευτική και τα μέλη της ομάδας καλούνται κυρίως να δραματοποιούν οποιοδήποτε γεγονός επιθυμούν παρόλο που ενθαρρύνονται να αναπαριστούν πραγματικά γεγονότα της ζωής τους. Στο εργαστήρι αυτό, το οποίο πραγματοποιείται σε δεκαπενθήμερη βάση και διαρκεί μία ώρα μπορούν να συμμετέχουν σε κυκλική διάταξη μέχρι δέκα άτομα, ώστε να είναι δυνατό όλοι να συμμετέχουν στη διαδικασία. Στο εργαστήρι έχει ενεργητικό ρόλο και εκπαιδευτικός του σχολείου, ή ψυχίατρος, ή ψυχολόγος, ή κοινωνικός λειτουργός ώστε να έχει τη δυνατότητα να ανατροφοδοτεί την ομάδα. Στο τέλος κάθε εργαστηρίου πραγματοποιείται μικρή ανοιχτή παράσταση βασιζόμενη σε δραματοποιήσεις που πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια του εργαστηρίου ψυχοδράματος ώστε και να ενισχυθούν τα άτομα με αναπηρία που συμμετείχαν στο εργαστήρι αλλά και να ενημερωθεί και ευαισθητοποιηθεί η κοινότητα για τα προγράμματα που απευθύνονται στα άτομα με αναπηρία.
Εφαρμογή προγράμματος ψυχοδράματος στο πλαίσιο της υποστήριξης ατόμων της τρίτης ηλικίας από το Δήμο Κορυδαλλού. Το πρόγραμμα απευθύνεται σε άτομα της τρίτης ηλικίας και σε αυτό συμμετέχουν εθελοντικά όσοι το επιθυμούν. Ο εκπαιδευτής είναι ειδικός στο ψυχόδραμα και αξιοποιεί το παίξιμο ρόλων, τη φαντασία, τον αυτοσχεδιασμό, τον αυθορμητισμό, τις αναπαραστάσεις εμπειριών ζωής ώστε ο πρωταγωνιστής να αναπαραστήσει τον εαυτό του, να δραματοποιήσει ένα θέμα που τον απασχολεί και τέλος να ακούσει δυνατά τις σκέψεις του . Κύριες τεχνικές είναι ο μονόλογος και η αντιστροφή ρόλων και βασικός στόχος της κάθε συνεδρίας είναι ο πρωταγωνιστής να αναζητήσει μέσα από άλλους ρόλους άλλες δυνατότητες και πιθανές εναλλακτικές επιλογές που έχει για κάθε γεγονός που αναπαριστά, αλλά και να μιλήσει για κρυφά ή δυσάρεστα συναισθήματα όπως ο θάνατος και η σεξουαλική ζωή με ανθρώπους που έχουν τους ίδιους προβληματισμούς και φόβους. Η διάσταση του ψυχοδράματος είναι και εδώ θεραπευτική και τα μέλη της ομάδας καλούνται κυρίως να δραματοποιούν πραγματικά γεγονότα της ζωής τους και μάλιστα αυτά που τους απασχολούν περισσότερο. Στο εργαστήρι αυτό, το οποίο πραγματοποιείται σε εβδομαδιαία βάση και διαρκεί δύο ώρες μπορούν να συμμετέχουν σε κυκλική διάταξη μέχρι είκοσι άτομα, ώστε να είναι δυνατό σχεδόν όλοι να συμμετέχουν στη διαδικασία. Στο τέλος κάθε εργαστηρίου πραγματοποιείται παράσταση βασιζόμενη και στο ψυχόδραμα ώστε να ενισχυθούν και οι συμμετέχοντες αλλά και να ενημερωθεί και ευαισθητοποιηθεί η κοινότητα για τα προγράμματα που υλοποιούν τα άτομα της τρίτης ηλικίας.
Στο σημείο αυτό θα παρουσιαστούν σε SWOT πίνακα τα στοιχεία που αφορούν στη θεραπεία μέσω του ψυχοδράματος, σύμφωνα και με την εμπειρία από τα προγράμματα που ήδη εφαρμόζονται στην Ελλάδα.

ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ:
 μπορεί οποιοσδήποτε το επιθυμεί να συμμετέχει
 ενισχύονται οι προσωπικές και κοινωνικές δεξιότητες των συμμετεχόντων
 οι συμμετέχοντες αποκτούν μεγαλύτερη ενσυναίσθηση
 οι συμμετέχοντες μπορούν από την ποικιλία των μεθόδων να βρουν αυτή που τους ταιριάζει καλύτερα
 οι συμμετέχοντες έχουν την ευκαιρία να αναλύσουν εναλλακτικές λύσεις στο πρόβλημά τους
 το περιβάλλον είναι προστατευμένο
 δε χρειάζεται να έχει κάποιος ιδιαίτερες ικανότητες λεκτικής επικοινωνίας

ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ:
 οι συμμετέχοντες να μπερδέψουν τους ρόλους τους
 ο ειδικός να μην έχει μεγάλη εμπειρία ή εκπαίδευση και να χάσει το ρόλο του
 οι συμμετέχοντες να υποκριθούν
 οι συμμετέχοντες να αισθανθούν μεγάλη πίεση ή ένταση και να μην το εκφράσουν στην ομάδα
 η έκβαση της ιστορίας να έχει αρνητική εξέλιξη για τον πρωταγωνιστή
 οι συμμετέχοντες να είναι κριτικοί απέναντι στον πρωταγωνιστή
 δεν υπάρχουν πάντα οι κατάλληλες υποδομές και οι κατάλληλοι χώροι για να υλοποιηθεί εργαστήρι ψυχοδράματος
 ο ειδικός να πάρει το μέρος του πρωταγωνιστή ή του κοινού
 μπορεί να παρατηρηθεί μεταβίβαση ή προβολή , στοιχεία που θα διαταράξουν τη συνοχή της ομάδας
 απώλειες μελών της ομάδας που μπορεί να οδηγήσουν μέχρι και στη διακοπή

ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ:
 καινοτόμα εφαρμογή για τα ελληνικά δεδομένα
 συμμετοχή ατόμων που ανήκουν στις ευπαθείς ομάδες
 μεγάλη προβολή από τα τοπικά ΜΜΕ
 μπορεί να δημιουργηθεί ομάδα και με τρία μόνο άτομα ΑΠΕΙΛΕΣ:
 αντιδράσεις από τους συγγενείς , ιδίως των ατόμων με αναπηρία
 αποκλεισμοί ατόμων που επιθυμούν να συμμετέχουν λόγω μη αποδοχής του προγράμματος από μέλη του περιβάλλοντος τους
 αρνητική προβολή ή κριτική από μέλη της κοινότητας
 αντιπαράθεση με ψυχοθεραπευτικές
μεθόδους όπως η γνωσιακή ψυχοθεραπεία

Κεφάλαιο 4ο: THE TARGET GROUP OF THE EXPERIENCES

Τόσο το ψυχόδραμα όσο και οι άλλες εφαρμογές τέχνης συνδέονται άμεσα με θεραπευτικά μοντέλα και συνήθως σε αυτές συμμετέχουν άνθρωποι οι οποίοι αντιμετωπίζουν μία ιδιαίτερη δυσκολία, είτε στη συγκεκριμένη φάση της ζωής τους είτε γενικότερα. Μέσα από το ψυχόδραμα και τις θεραπείες μέσω τέχνης αναζητούν τη βοήθεια που χρειάζονται για να αυτοοργανωθούν, να οργανώσουν το περιβάλλον τους και να έρθουν πιο κοντά σε μία λύση ή σε μία απάντηση.
Με αυτά τα δεδομένα τα επιλεγμένα προγράμματα τα οποία παρουσιάστηκαν παραπάνω, απευθύνονται σε άτομα τα οποία ανήκουν σε ομάδες ευπαθείς ή κοινωνικά αποκλεισμένες και η θεραπεία μέσω της τέχνης αποτελεί ένα σημαντικό κομμάτι της υποστήριξης τους ή της επανένταξης τους στον κοινωνικό ιστό.
Πιο συγκεκριμένα επιλέχθηκε:
η ομάδα των ενηλίκων κρατούμενων σε κλειστά καταστήματα κράτησης καθώς και των ανηλίκων κρατουμένων σε ανοιχτά καταστήματα κράτησης. Στην ομάδα αυτή συμπεριλαμβάνονται στη συντριπτική πλειοψηφία, άντρες και νέοι, οι οποίοι έχουν διαπράξει αξιόποινες πράξεις ή έχουν επιδείξει παραβατική συμπεριφορά. Σε ότι αφορά τους ενήλικες είναι κρατούμενοι όλων των ηλικιών και όχι χαμηλού μορφωτικού επιπέδου , σε αντίθεση με τους ανήλικες κρατούμενους οι οποίοι έχουν εγκαταλείψει το σχολείο. Επίσης όλοι σχεδόν οι κρατούμενοι, με λίγες εξαιρέσεις, έχουν πολύχρονες ποινές γεγονός που υπογραμμίζει τη διέξοδο που βρίσκουν στη διαδικασία της θεραπευτικής ζωγραφικής. Σημαντικό εδώ είναι να τονιστεί ότι όλοι αυτοί οι κρατούμενοι έχουν σταθερό υποστηρικτικό περιβάλλον από την οικογένεια.
Η ομάδα των ατόμων με αναπηρία και ιδίως των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Στην ομάδα αυτή συμμετέχουν νέοι όπως και νέες περίπου στο ίδιο ποσοστό, οι οποίοι δεν έχουν διακόψει την εκπαιδευτική διαδικασία, αλλά φοιτούν σε σχολεία ή σε κέντρα για άτομα με αναπηρία. Η αναπηρία των ατόμων αυτών είναι μόνιμη και με ποσοστά αναπηρίας που ξεπερνούν συνήθως το 80%. Τονίζεται ότι και σε αυτήν την ομάδα οι συμμετέχοντες έχουν σταθερό υποστηρικτικό περιβάλλον από την οικογένεια.
Η ομάδα των ατόμων σε απεξάρτηση σε κλειστά ή ανοιχτά , στεγνά προγράμματα απεξάρτησης. Στην ομάδα αυτή συμπεριλαμβάνονται στην πλειοψηφία άντρες, νεαρής ηλικίας οι οποίοι κάνουν περιστασιακή ή προβληματική χρήση ουσιών και μάλιστα τις περισσότερες φορές μακροχρόνια, με δεδομένο ότι οι χρήστες ουσιών αναζητούν βοήθεια μετά από αρκετό διάστημα χρήσης. Τα μέλη αυτής της ομάδας ανήκουν σε όλα τα κοινωνικά, οικονομικά και μορφωτικά στρώματα. Και στην περίπτωση αυτή όλοι οι χρήστες ουσιών έχουν σταθερό υποστηρικτικό περιβάλλον από την οικογένεια, με δεδομένο ότι είναι υποχρεωτικό να συμμετέχουν στα προγράμματα απεξάρτησης και μέλη των οικογενειών του χρήστη.
Η ομάδα των ατόμων της τρίτης ηλικίας που συμμετέχουν στα Κέντρα Ανοιχτής Περίθαλψης Ηλικιωμένων. Στην ομάδα αυτή συμπεριλαμβάνονται στη συντριπτική πλειοψηφία γυναίκες και λίγοι άντρες των οποίων οι γυναίκες συμμετέχουν στο ΚΑΠΗ. Τα μέλη αυτής της ομάδας ανήκουν σε όλα τα κοινωνικά, οικονομικά και μορφωτικά στρώματα. Η μεγάλη συμμετοχή των ατόμων της τρίτης ηλικίας στο ψυχόδραμα υπογραμμίζει τη διέξοδο που βρίσκουν τα άτομα αυτά σε δράσεις που σχετίζονται με την τέχνη.

Βασίλης Γιαννακόπουλος Κοινωνιολόγος – Ζωή Χαντζή Κοινωνική Λειτουργός